Tweehandszwaarden
Statussymbool of strijdwapen?
Tweehandszwaarden zijn reusachtige zwaarden van wel twee meter lang. Waren dit statussymbolen of zijn ze werkelijk gebruikt in de strijd? Conservatoren van het Nationaal Militair Museum nemen je mee in het onderzoek.
Werkelijk gebruikt in de strijd?
Tweehandszwaarden zijn reusachtige zwaarden van soms wel meer dan twee meter lang, die bij velen sterk tot de verbeelding spreken. Ze worden verbonden aan legendes over de Friese ‘vrijheidsstrijder’ Grutte Pier (1480-1520) en watergeus Cabeliau die Den Briel bevrijdde (1572). De vraag is echter of deze imposante wapens werkelijk als strijdwapen dienden, of ceremoniële objecten en statussymbolen waren. De conservatoren van Nationaal Militair Museum zoeken het uit!
Was het zwaard van Grote Pier echt een wapen?
Bij grote tweehandszwaarden bestaat altijd de vraag: waren dit échte gevechtswapens, of hadden ze vooral een ceremoniële of symbolische functie? Nieuwe archiefvondsten wijzen erop dat deze zwaarden wel degelijk militair gebruikt werden, maar goed objectonderzoek ontbrak tot nu toe. Het onderzoeksteam van het Nationaal Militair Museum, conservatoren Jeroen Punt en Casper van Dijk, en onafhankelijke specialisten brengen daar verandering in.
Inmiddels onderzocht het team al meer dan honderd tweehandszwaarden uit zes verschillende Nederlandse collecties. Dit leverde bijzondere vondsten op zoals een identiek kopie van het zwaard van Grote Pier in de collectie van het Koninklijk Legermuseum in Brussel.
Zwaardenexpert aan het werk
Om te onderzoeken wat de functie van tweehandszwaarden precies was, maken de conservatoren gebruik van een unieke onderzoeksmethode. Onder streng toezicht en met veiligheidsmaatregelen, worden er originele wapens gehanteerd. Van Dijk en Punt krijgen hierbij hulp van Oskar ter Mors, oprichter en hoofdtrainer van Wapenkunst Academie Rijswijk. Hij behoort tot de zeer kleine internationale groep experts die deze zwaarden kan hanteren volgens technieken uit zestiende- en zeventiende-eeuwse vechtboeken.
De ervaringsanalyse van Ter Mors levert de conservatoren een unieke inkijk in het gebruik van de tweehandszwaarden. Zijn resultaten worden wetenschappelijk getoetst met geometrische metingen, dynamische eigenschappen (zoals balans- en percussiepunten), gebruikssporenonderzoek en dateringsstudies van de tweehandszwaarden. De resultaten samen moeten uiteindelijk een antwoord geven op de vraag of de wapens nu wel óf niet als strijdwapen diende.
"Alleen door de unieke combinatie van verschillende onderzoekstechnieken - analyse van vorm, balanspunten, experiential archaeology, XRF-metingen en meer - kunnen we tot diepere inzichten komen over het historisch gebruik van de zwaarden; inzichten die anders we nooit gehad hadden." Casper van Dijk, conservator
Unieke vondst museum Sloten
Tien authentieke tweehandszwaarden
In het kader van het onderzoek kwam het team in contact met het museum Sloten waar enkele tweehandszwaarden getoond worden. Het museum gaf aan dat er nog meer zwaarden op de zolder van het Stadhuis in het naastgelegen stadje Balk lagen, maar deze zouden replica of ‘nep’ zijn. Na een eerste kort verkennend onderzoek bleken deze tien zwaarden tot verbazing authentiek zestiende- of zeventiende-eeuws te zijn: een echte ‘barn find’! Naast de collectie tweehandszwaarden in het Nationaal Militair Museum heeft het museum Sloten in één klap de grootse collectie tweehandszwaarden in Nederland! Eind vorig jaar (2025) heeft het onderzoeksteam de zwaarden verder onderzocht, o.a. met medewerking van Oskar ter Mors die enkele van de zwaarden op locatie heeft gehanteerd.
Met de tien zwaarden uit Sloten beschikt het onderzoeksteam over een waardevolle nieuwe reeks vergelijkingspunten. Deze conclusies worden namelijk gebruikt om in de toekomst de zwaarden van Grutte Pier, Cabeliau en Maximiliaan van Bossu te onderzoeken. Alleen door deze geïntegreerde methode kunnen we stap voor stap in kaart brengen hoe deze imposante wapens écht gebruikt werden, voorbij de legendes, terug naar de tastbare historische werkelijkheid.
Onderzoek met röntgenstralen
Op maandag 13 april 2026 vond in het depot van het NMM een bijzonder onderzoek plaats: XRF-metingen op de zwaarden. Bij deze methode worden röntgenstralen gebruikt om de materiaalsamenstelling te meten. Een XRF-meter is een pistoolachtig apparaat dat als het ware een ‘streepjescode’ van de ijzersamenstelling per zwaard maakt. Het onderzoek werd uitgevoerd door Allard de Bie (masterstudent archeologie, Universiteit Leiden) en Bertil van Os (materiaalspecialist Rijksdienst Cultureel Erfgoed).
Eerder onderzoek van conservator Jeroen Punt naar de vorm en makersmerken op de zwaarden wijst op twee belangrijke productieplaatsen: één rond Keulen en één rond Neurenberg. De verwachting is dat zwaarden uit deze twee regio’s een verschillende materiaalsamenstelling hebben, door verschillen in ijzererts of productiemethode. Met de XRF-metingen willen de onderzoekers deze hypothese bevestigen of weerleggen.
De onderzochte zwaarden zijn afkomstig uit Museum Oldenzaal, het Westfries Museum (Hoorn), het Ostfriesisches Landesmuseum Emden (Duitsland) en Museum Sloten – waar onlangs zwaarden op zolder werden ontdekt.
Allard de Bie schrijft zijn masterscriptie over het gebruik van XRF-metingen om de productieplaats van zwaarden te bepalen. Hij verwacht deze zomer de eerste resultaten te presenteren. Het onderzoek wordt vervolgd.
Lees meerVier manieren om een zwaard te doorgronden
Het onderzoek combineert vier verschillende methoden om dichter bij de waarheid te komen:
- Archiefonderzoek: waar komen deze zwaarden vandaan? Wanneer werden ze gebruikt, en door wie? Vergelijkbare exemplaren in stadhallen van Haarlem en Oldenzaal helpen de puzzel te leggen.
- Experiential Archaeology: zwaardexpert Oskar ter Mors heeft meer dan tien jaar ervaring met historische wapens, met als specialisme grote tweehandszwaarden. Hij houdt de zwaarden vast en maakt bewegingen zoals beschreven in zestiende-eeuwse vechtboeken. Zijn ervaring levert een eerste gevoel: militair gebruiksvoorwerp of niet?
- Geometrische analyse: de beroemde zwaardsmid Peter Johnsson ontwikkelde een theorie over de verhouding van gewicht, lengte en balans van middeleeuwse zwaarden. Door die maatstaven toe te passen, wordt de intuïtie van Oskar meetbaar en vergelijkbaar.
- Gebruikssporenanalyse: elk gebruik laat sporen na. Krassen, inkepingen, slijtage: ze vertellen een verhaal. Door de gebruikssporen op de slagzwaarden te bestuderen en te vergelijken met een zestiende-eeuws beulszwaard waarvan precies bekend is hoe het gebruikt werd, ontstaat een beeld van wat deze wapens werkelijk hebben meegemaakt.
Volg het onderzoek op YouTube
Meer weten over tweehandszwaarden en benieuwd naar de onderzoeksresultaten?
Ga naar YouTube